چرا همیشه مُردّدم و نمی‌توانم تصمیم بگیرم؟

چرا نمی‌توانم تصمیم بگیرم؟

نگاهی روان‌شناختی به ترس از انتخاب و دشواری در تصمیم‌های مهم زندگی

در زندگی مواقعی وجود دارند که باید در آن­ها دست به انتخاب بزنیم؛ انتخاب یک مسیر شغلی، تصمیم برای مهاجرت، ازدواج یا پایان یک رابطه، فرزندآوری، تغییر محل زندگی، ادامه تحصیل یا حتی شروع یک مسیر جدید و … اما گاه درست در همان لحظه‌ای که انتظار داریم حرکت کنیم، متوقف می‌شویم. گاهی یک موضوع آن‌قدر ذهن ما را درگیر می‌کند که احساس می‌کنیم توان تصمیم گرفتن را از دست داده‌ایم. در این شرایط ممکن است با خود بگوییم:

»اگر اشتباه کنم، چه؟«
»اگر بعداً بفهمم انتخاب بهتری وجود داشته، چه؟«
»اگر این تصمیم باعث شود چیز مهمی دیگری را از دست بدهم، چه؟«

از طرفی دیگر، بعضی مواقع آن‌قدر منتظر می‌مانیم که مطمئن شویم بهترین تصمیم ممکن را گرفته‌ایم، که زمان می‌گذرد و زندگی در حالت انتظار و تعلیق باقی می‌ماند.

اما چرا تصمیم­گیری این‌قدر برای ما سخت می‌شود؟ در پاسخ به این سوال لازم است چند نکته مهم را در نظر بگیریم:

• تصمیم‌های مهم فقط انتخاب بین دو گزینه نیستند.

برخی تصمیم‌های زندگی فقط یک انتخاب ساده نیستند؛ آنها با تصویری که از خودمان و آینده‌مان داریم پیوند خورده‌اند. برای مثال، مهاجرت فقط انتخاب یک کشور یا یک شهر جدید نیست. مهاجرت یعنی مواجهه با یک دوگانگی عمیق: ماندن در فضای آشنا با همه امنیت‌ها و محدودیت‌هایش، یا رفتن به سمت یک آینده نامعلوم با امکان‌های تازه. یک نفر ممکن است هم‌زمان هم میل شدیدی به تغییر داشته باشد و هم از جدا شدن از خانواده، از دست دادن تعلق‌ها، شروع دوباره و نامعلوم بودن آینده بترسد.

یا تصمیم فرزندآوری را در نظر بگیرید. این تصمیم فقط درباره داشتن یا نداشتن یک فرزند نیست؛ با هویت، احساس مسئولیت، ترس‌ها، آرزوها و تصویری که فرد از خودش به عنوان والد دارد، گره خورده است.

بسیاری از افراد میان میل به تجربه والد شدن و نگرانی‌هایی مانند:

• آیا آماده مادر/پدر شدن هستم؟«،
• آیا می‌توانم والد خوبی باشم؟« و
• آیا شرایط کافی دارم؟«  دچار تردید می‌شوند.

همین موضوع درباره تصمیم‌های دیگری مانند تغییر شغل، ادامه تحصیل، ازدواج، جدایی یا شروع یک مسیر تازه نیز صدق می‌کند.

ما در این لحظات فقط درباره یک انتخاب فکر نمی‌کنیم؛ درباره آینده، هویت، امنیت و معنایی که برای زندگی خود ساخته‌ایم فکر می‌کنیم.

تردید همیشه نشانه ضعف نیست.

اولین چیزی که لازم است بدانیم این است که تردید همیشه نشانه ناتوانی یا کمبود اعتمادبه‌نفس نیست. گاهی ما مردد می‌شویم چون موضوع برایمان مهم است. وقتی یک انتخاب با ارزش‌ها، آینده یا بخش مهمی از هویت ما ارتباط دارد، طبیعی است که ذهن بخواهد پیامدهای مختلف آن را بررسی کند. افراد دقیق، مسئولیت‌پذیر و حساس معمولاً بیشتر فکر می‌کنند، زیرا نمی‌خواهند تصمیمی بگیرند که به خودشان یا دیگران آسیب بزند.

اما مشکل از جایی شروع می‌شود که فکر کردن دیگر به حل مسئله کمک نمی‌کند و تبدیل به چرخه‌ای از نگرانی و تعویق می‌شود.

در این حالت، ذهن به جای اینکه کمک کند انتخاب کنیم، ما را در میان احتمال‌های مختلف نگه می‌دارد.

ذهن همواره تلاش می‌کند از ما محافظت کند.

ذهن انسان به طور طبیعی تلاش می‌کند او را از درد، شکست و آسیب محافظت کند. اگر در گذشته خود تجربه‌ای داشته باشیم که در آن انتخابی با پیامد دردناک همراه بوده، ممکن است در موقعیت‌های مشابه آن محتاط‌تر شویم. گاهی یک تجربه سخت می‌تواند چنین پیام‌هایی را در درون ما ایجاد کند:

»باید بیشتر مراقب باشم»،

«نباید دوباره اشتباه کنم«،
»نباید خودم را در موقعیتی قرار دهم که آسیب ببینم.«

این محافظت در ابتدا می‌تواند مفید باشد، اما اگر بیش از حد فعال شود، به جای مراقبت، ما را محدود می‌کند. ممکن است برای جلوگیری از احتمال شکست یا تجربه دوباره درد، فرصت‌های رشد، تجربه‌های تازه و تغییرهای مثبت را نیز به تعویق بیندازیم.

گاهی پشت تردیدهای افراطی احساس شرم نهفته است.

گاهی آنچه ما را از تصمیم گرفتن بازمی‌دارد، فقط ترس از نتیجه یک انتخاب نیست؛ بلکه ترس از احساسی است که ممکن است درباره خودمان پیدا کنیم. یکی از عمیق‌ترین احساساتی که می‌تواند بر تصمیم‌های ما اثر بگذارد، شرم است. شرم به تصویری که فرد از خودش دارد مربوط می‌شود:

»یک مشکلی در من هست«،
»من کافی نیستم«،
»من آن‌قدر خوب نیستم که انتخاب شوم«.

تجربه‌هایی مانند طرد شدن، شکست، تحقیر یا از دست دادن یک موقعیت مهم، گاهی فقط به شکل یک خاطره باقی نمی‌مانند؛ بلکه می‌توانند به یک باور درباره خود تبدیل شوند. در چنین شرایطی، یک تصمیم جدید فقط یک انتخاب نیست؛ ممکن است احساسات قدیمی را دوباره فعال کند.

فرد ممکن است ناخودآگاه با خود بگوید:

»اگر این بار هم در انتخابم اشتباه کنم، چه؟«
»اگر دوباره به قدر کافی خوب نباشم، چه؟«

گاهی تردید، راهی است که ذهن برای محافظت از ما در برابر تجربه دوباره شرم انتخاب می‌کند. تصمیم نمی‌گیریم، نه به این دلیل که هیچ انتخابی نداریم؛ بلکه چون نمی‌خواهیم دوباره با درد احتمالیِ ناکافی بودن، قضاوت شدن یا طرد شدن روبه‌رو شویم. شناخت این موضوع مهم است؛ چون راه رهایی فقط پیدا کردن یک تصمیم بهتر نیست، بلکه ترمیم تصویر ما از خودمان است.

چگونه از چرخه تردید بیرون بیاییم؟

• به جای تصمیم کامل، تصمیم کافیِ خوب بگیرید.

بسیاری از افراد به دنبال تصمیمی هستند که هیچ ترس، پشیمانی یا پیامد دشواری نداشته باشد. اما چنین تصمیمی در زندگی واقعی وجود ندارد. ما با اطلاعات امروز، شرایط امروز و شناختی که امروز از خودمان داریم تصمیم می‌گیریم. یک تصمیم خوب، تصمیمی نیست که هیچ‌گاه تغییر نکند؛ بلکه تصمیمی است که با ارزش‌ها و شرایط فعلی ما هماهنگ باشد.

• بین فکر کردن و گیر افتادن در فکر تفاوت بگذارید.

فکر کردن به ما کمک می‌کند مسئله را بهتر ببینیم. اما مرور بی‌پایان یک موضوع بدون رسیدن به اقدام، معمولاً آرامش ایجاد نمی‌کند؛ بلکه اضطراب را افزایش می‌دهد. برای بررسی یک تصمیم زمان مشخصی تعیین کنید، اطلاعات لازم را جمع کنید و سپس به خودتان اجازه دهید وارد مرحله عمل شوید.

• اشتباه کردن را از ارزشمندی خود جدا کنید.

یکی از مهم‌ترین مهارت‌های روانی این است که بدانیم: «یک تصمیم اشتباه، من را به یک انسان اشتباه تبدیل نمی‌کند«. همه انسان‌ها انتخاب‌هایی داشته‌اند که بعدها نیاز به تغییر یا اصلاح پیدا کرده است. توانمندی واقعی در بی‌خطا بودن نیست؛ بلکه در توانایی مواجهه با پیامد انتخاب‌ها و ادامه دادن است.

• با بخش مردد خود با ملایمت برخورد کنید.

گاهی بخش مردد ما دشمن ما نیست؛ بخشی است که در گذشته تلاش کرده از ما محافظت کند. به جای اینکه خودمان را اینگونه سرزنش کنیم:

»چرا نمی‌توانم تصمیم بگیرم؟«

می‌توانیم از خودمان بپرسیم:

»از چه چیزی می‌ترسم؟«
»این تردید قرار است از من در برابر چه چیزی محافظت کند؟«

لازم است که بدانیم شناختن ترس، اولین قدم برای رها شدن از آن است.

اعتماد به خود چگونه ساخته می‌شود؟

بسیاری از ما منتظر می‌مانیم تا ابتدا اعتمادبه‌نفس پیدا کنیم و بعد اقدام کنیم. اما اغلب، اعتماد به خود نتیجه اقدام کردن است. هر بار که انتخابی می‌کنیم، با نتیجه آن روبه‌رو می‌شویم و می‌بینیم که حتی در شرایط دشوار هم توانایی مواجهه با زندگی را داریم، رابطه­مان با خودمان قوی‌تر می‌شود. بنابراین، شاید هدف این نباشد که روزی برسد که دیگر هیچ تردیدی نداشته باشیم، بلکه این باشد که یاد بگیریم با وجود تردید، به خودمان اعتماد کنیم و بدانیم معنای واقعی زندگی این است که با وجود همه ترس‌ها و تردیدها، به خودمان اجازه حرکت، تجربه و آموختن بدهیم؛ زیرا رشد نه از حذف همه تردیدها، بلکه از مواجهه با آن‌ها شکل می‌گیرد.

نویسنده: دکتر تکتم کاظمینی